“Askerde sıhhiyeci ne demek?” sorusu ilk bakışta askeri bir tanım arayışı gibi görünür. Oysa bu soru, biraz durup düşündüğümüzde, kaynakların nasıl tahsis edildiği, bireylerin hangi rollere yönlendirildiği ve bu seçimlerin toplumsal refahı nasıl etkilediğiyle ilgilidir. Hayatın her alanında olduğu gibi askerlikte de kıt kaynaklar, zorunlu tercihler ve görünmeyen maliyetler vardır. Sıhhiyeci, bu büyük sistem içinde küçük ama kritik bir düğüm noktasıdır.
Kısaca söylemek gerekirse, askerde sıhhiyeci; askerlik hizmeti sırasında sağlıkla ilgili görevleri yerine getiren, ilk yardım, hasta bakımı ve temel tıbbi destek sağlayan personeldir. Ancak ekonomi perspektifinden bakıldığında sıhhiyecilik, insan sermayesinin nasıl kullanıldığını anlatan canlı bir örneğe dönüşür.
Kaynak Kıtlığı ve Askeri Organizasyon
İnsan Sermayesinin Dağılımı
Ekonominin temel varsayımı nettir: Kaynaklar kıttır. Bu kaynaklar sadece para, toprak veya zaman değildir; bilgi, beceri ve sağlık da kıt kaynaklardır. Askerde sıhhiyeci kavramı, ordunun insan sermayesini nasıl sınıflandırdığını gösterir. Her askerin aynı görevi yapması mümkün değildir. Eğitim, yetenek ve önceki deneyimler dikkate alınarak bir tahsis yapılır.
Bu noktada mikroekonomik bir soru ortaya çıkar: Sağlık bilgisi olan bir bireyin cephede tüfek taşıması mı daha verimlidir, yoksa sağlık hizmeti sunması mı? Ordu, bu soruya genellikle ikinci seçenekle yanıt verir. Çünkü uzmanlaşma, verimliliği artırır.
Fırsat maliyeti Perspektifi
Sıhhiyeci olarak görevlendirilen bir askerin, başka bir görevde bulunmamasının bir bedeli vardır. İşte bu bedel, fırsat maliyetidir. Aynı kişi, örneğin lojistikte ya da muharip bir birimde görev alabilirdi. Ancak sağlık hizmeti sunması, sistemin genel performansını daha fazla artırıyorsa, bu maliyet göze alınır.
Burada kişisel bir boyut da devreye girer. Sıhhiyeci olan asker, sivil hayatta kazanabileceği deneyimlerin bir kısmını erteler. Bu ertelemenin uzun vadeli gelir ve kariyer etkileri vardır. Kısa vadede askeri sistem kazanır; uzun vadede birey, farklı bir insan sermayesi setiyle sivil hayata döner.
Mikroekonomi: Bireysel Kararlar ve Teşvikler
Askerin Karar Mekanizması
Her ne kadar askerlik zorunlu olsa da, bireylerin bazı tercih alanları vardır. Sağlık geçmişi, eğitim durumu veya kişisel ilgiler, sıhhiyeci olarak görevlendirilme olasılığını etkiler. Davranışsal ekonomi burada devreye girer: İnsanlar riskten kaçınma eğilimi gösterebilir, daha “güvenli” gördükleri görevleri tercih edebilir.
Sıhhiyeci olmak, cephede doğrudan çatışma riskini azaltabilir; ancak psikolojik yükü artırabilir. Yaralılarla ilgilenmek, travmaya tanıklık etmek, görünmeyen bir maliyet yaratır. Birey bu maliyeti her zaman rasyonel biçimde hesaplayamaz.
Teşvik Yapıları
Askeri sistemde maddi teşvikler sınırlıdır; ancak gayri maddi teşvikler önemlidir. Takdir, daha düzenli çalışma koşulları veya mesleki deneyim kazanımı, sıhhiyeciliği cazip kılabilir. Mikroekonomik açıdan bakıldığında bu, ücret dışı faydaların toplam refahı artırdığı bir duruma işaret eder.
Burada sorulması gereken bir soru var: Bu teşvikler olmasaydı, yeterli sayıda sıhhiyeci bulunabilir miydi? Muhtemelen hayır. Demek ki piyasa dışı alanlarda bile teşvik mantığı işlemeye devam ediyor.
Makroekonomi: Kamu Politikaları ve Sağlık Kapasitesi
Ordu ve Sağlık Sisteminin Kesişimi
Makroekonomik düzeyde askerde sıhhiyeci, kamu sağlık kapasitesinin bir uzantısıdır. Büyük ölçekli ordular, kendi içlerinde küçük sağlık sistemleri barındırır. Bu sistemlerin etkinliği, kriz anlarında ülke genelindeki sağlık yükünü dolaylı olarak etkiler.
Pandemi, afet veya savaş gibi durumlarda askeri sağlık personelinin sivil alana destek verdiğini gördük. Bu, kamu politikalarının esnekliğini artıran bir unsurdur. Sıhhiyeciler, bu esnekliğin en alt ama en yaygın halkasıdır.
Veriler ve Göstergeler Üzerinden Bakış
Sağlık harcamalarının GSYH içindeki payı, birçok ülkede artış eğilimindedir. Askeri sağlık harcamaları bu payın küçük bir bölümünü oluşturur; ancak stratejik önemi büyüktür. Grafiklere baktığımızda, savunma bütçesi artarken sağlık altyapısının ihmal edildiği ülkelerde krizlere daha kırılgan sistemler ortaya çıkar.
Bu noktada dengesizlikler belirginleşir: Askeri harcamalar ile toplumsal sağlık yatırımları arasındaki dengesizlik, uzun vadede refah kaybına yol açabilir. Sıhhiyeci, bu dengesizliğin hem sonucu hem de telafi edici unsurudur.
Davranışsal Ekonomi: Algılar, Duygular ve Toplumsal Refah
Görünmeyen Emek ve Algı Sorunu
Davranışsal ekonomi bize şunu söyler: İnsanlar, görünmeyen emeği yeterince takdir etmez. Sıhhiyecilik de böyledir. Çatışma anında kahramanlık hikâyeleri ön plana çıkar; sağlık hizmeti sunanlar arka planda kalır. Bu algı, bireylerin bu role bakışını etkiler.
Oysa bir yaralı askerin hayatta kalması, sadece insani değil, ekonomik bir kazançtır. Eğitimli bir bireyin kaybı, toplumsal refah üzerinde uzun vadeli bir negatif etki yaratır.
Toplumsal Dayanışma ve Moral
Sıhhiyeciler, birlik içinde güven duygusunu artırır. Asker, yaralandığında yalnız kalmayacağını bilirse, stres seviyesi düşer. Bu da performansı artırır. Davranışsal ekonomi açısından bu, moralin üretkenliğe olan etkisinin somut bir örneğidir.
Burada duygusal bir boyut da var: Sağlık hizmeti, insanın insana temas ettiği nadir alanlardan biridir. Askeri disiplinin sertliği içinde, bu temas insani dokuyu korur.
Ekonomik Dengesizlikler ve Gelecek Senaryoları
Teknoloji ve Sıhhiyeciliğin Dönüşümü
Gelecekte askeri sağlık hizmetleri, teknolojiyle daha da iç içe geçecek. Yapay zekâ destekli ilk yardım sistemleri, uzaktan teşhis ve otomasyon, sıhhiyecinin rolünü dönüştürebilir. Bu dönüşüm, yeni bir fırsat maliyeti hesabını beraberinde getirir: İnsan emeği mi, teknoloji yatırımı mı?
Eğer teknoloji ucuzlar ve erişilebilir hale gelirse, sıhhiyecinin yükü azalabilir; ancak insani temasın yerini tamamen alması mümkün görünmüyor.
Toplumsal Refah Açısından Sorular
Askerde sıhhiyeci kavramı bize daha geniş sorular sordurur: Zorunlu hizmetler, bireysel kariyerleri nasıl etkiliyor? Kamu yararı ile bireysel refah arasındaki denge nasıl kurulmalı? Sağlık gibi kritik alanlarda insan sermayesini nasıl daha adil ve verimli kullanabiliriz?
Bu soruların kesin cevapları yok. Ancak sıhhiyecilik, bu tartışmalar için güçlü bir mercek sunuyor.
Sonuç Yerine: Kişisel Bir Değerlendirme
Askerde sıhhiyeci ne demek sorusuna sadece “sağlıkla ilgilenen asker” diye cevap vermek mümkündür. Ama bu, meselenin ekonomik ve toplumsal derinliğini ıskalar. Sıhhiyeci; kıt kaynaklar arasında yapılan bir tercihin, bireysel kaderlerle kamusal ihtiyaçların kesişim noktasında durur. Fırsat maliyeti her iki taraf için de gerçektir; dengesizlikler ise bu tercihler iyi yönetilmediğinde büyür.
Okura şu sorularla veda etmek isterim: Gelecekte zorunlu hizmetler nasıl bir ekonomik mantıkla şekillenecek? Sağlık emeğinin değeri, sadece kriz anlarında mı anlaşılacak? Ve biz, görünmeyen ama hayati rolleri yeterince hesaba katıyor muyuz? Belki de askerde sıhhiyeci kavramı, sadece askerliğe değil, toplumsal önceliklerimize de ayna tutuyor.